Jak i kiedy odstawić smoczek? Praktyczny przewodnik dla rodziców
Smoczek często nazywany jest „najlepszym przyjacielem” malucha — uspokaja, pomaga zasnąć, koi emocje. W pewnym momencie jednak niemal każdy rodzic zaczyna zastanawiać się, kiedy odstawić smoczek oraz jak zrobić to w sposób łagodny i wspierający dziecko. To ważny etap nie tylko dla dorosłych, lecz przede wszystkim dla samego malucha. Nic więc dziwnego, że wielu rodziców odkłada tę decyzję na później, obawiając się możliwych konsekwencji odstawienia smoczka: stresu, płaczu dziecka czy nieprzespanych nocy.
Warto jednak wiedzieć, jakie skutki może mieć zbyt długie ssanie smoczka, a także poznać skuteczne i łagodne sposoby na to, jak odstawić smoczek — z poszanowaniem emocji i potrzeb dziecka. Dzięki temu również rezygnacja ze smoczka do spania może przebiegać spokojniej, a rozstanie z tym „przyjacielem” stanie się dla malucha możliwie bezpieczne i wspierające.
Skutki zbyt późnego odstawienia smoczka
Rodzice często zaczynają poszukiwać informacji na temat tego, kiedy i jak odstawić smoczek, dopiero wówczas, gdy jego używanie wyraźnie się przedłuża. Tymczasem długotrwałe utrzymywanie nawyku ssania — szczególnie po przekroczeniu rekomendowanych granic wiekowych, może niekorzystnie wpływać na rozwój zgryzu, funkcji oralnych oraz mowy.
Szacuje się, że nawet 40 – 45% nawyków ssania z okresu niemowlęcego może utrzymywać się aż do wieku przedszkolnego, jeśli nie zostaną zakończone we właściwym czasie [1].
Opóźnione lub nieprawidłowo zaplanowane odstawienie smoczka sprzyja utrwalaniu się parafunkcji w obrębie układu stomatognatycznego, co prowadzi do zaburzeń równowagi mięśniowej narządu żucia. W konsekwencji może to skutkować nieprawidłową pozycją spoczynkową języka, wadami zgryzu, zaburzeniami oddychania oraz trudnościami artykulacyjnymi.
Dlaczego dzieci karmione butelką częściej proszą o smoczek?
U dzieci karmionych butelką obserwuje się istotnie częstsze występowanie nawyku ssania smoczka w porównaniu z dziećmi karmionymi piersią [1]. Wynika to z faktu, że karmienie butelką zazwyczaj trwa krócej i skutecznie zaspokaja głód, jednak nie zawsze w pełni realizuje fizjologiczną potrzebę ssania. W konsekwencji dziecko, poszukując regulacji i ukojenia, sięga po smoczek jako substytut tej aktywności [2, 3].
Ekspert radzi
Z punktu widzenia regulacji emocjonalnej częste sięganie po smoczek może prowadzić do jego utrwalenia jako dominującego narzędzia samoregulacji, co ogranicza rozwój alternatywnych strategii radzenia sobie z napięciem. W sytuacjach stresowych może to skutkować zwiększoną zależnością od bodźca oralnego. Zrozumienie tego mechanizmu oraz znajomość łagodnych, a przy tym skutecznych strategii odstawienia smoczka w odpowiednim okresie rozwojowym stanowią istotny element profilaktyki. Pozwalają one ograniczyć ryzyko wystąpienia zaburzeń miofunkcjonalnych, wad zgryzu oraz trudności artykulacyjnych w późniejszym etapie rozwoju dziecka [2, 3].
Pożegnanie smoczka a wady zgryzu: skutki zbyt późnego odstawienia smoczka
Z perspektywy ortodontycznej warto pamiętać, że opóźnione odstawienie smoczka może wpływać na sposób kształtowania się zgryzu, dlatego moment, kiedy należy odzwyczaić dziecko ze smoczka, ma istotne znaczenie w profilaktyce wad zgryzu. Długotrwały, nieprawidłowy nacisk smoczka na podniebienie może hamować pionowy wzrost wyrostków zębodołowych, zaburzać fizjologiczne wyrzynanie siekaczy oraz sprzyjać rozwojowi zgryzu otwartego (brak kontaktu pionowego zębów siecznych). Jakie jeszcze mogą być potencjalne skutki zbyt późnego odzwyczajenia od smoczka?
U dzieci długo utrzymujących nawyk ssania smoczka częściej obserwuje się wady dotylne, w tym tyłozgryz (klasa II według Angle’a), często współwystępujący ze zwiększonym nagryzem poziomym oraz protruzją siekaczy górnych. Dodatkowo może dochodzić do rozwoju zgryzu krzyżowego, wynikającego z zaburzeń poprzecznego wzrostu szczęki.
Warto pamiętać, że im dłużej utrzymuje się nawyk ssania smoczka, tym większe ryzyko utrwalenia nieprawidłowości zgryzowych, co w przyszłości może znacząco utrudniać ich korektę ortodontyczną oraz wydłużać czas leczenia.
Smoczek jako przeszkoda w swobodnej artykulacji — skutki dla rozwoju mowy
Wskutek długotrwałego stosowania smoczka może dojść do osłabienia napięcia mięśniowego w obrębie kompleksu ustno-twarzowego, utrwalenia nieprawidłowej pozycji spoczynkowej języka oraz przetrwałego połykania typu niemowlęcego.
Dlaczego prawidłowe żucie i połykanie są tak ważne w kontekście ssania smoczka i pytania, kiedy oduczyć dziecko smoczka?
Ekspert radzi
Około 6. miesiąca życia rozpoczyna się proces wyrzynania zębów mlecznych, któremu towarzyszą istotne zmiany w sposobie pobierania i przetwarzania pokarmu. Jest to okres intensywnej reorganizacji funkcji oralnych — język stopniowo zmienia swoją pozycję spoczynkową i dynamiczną, a krtań obniża się, co sprzyja wygaszaniu filozoficznego dla niemowląt odruchu ssania oraz przechodzeniu w kierunku dojrzałego mechanizmu połykania. Stopniowe wprowadzanie do diety pokarmów o konsystencji papkowatej, a następnie coraz twardszych struktur wymagających aktywnego gryzienia i żucia, wspiera dojrzewanie prawidłowego mechanizmu połykania. Zbyt długie utrzymywanie odruchu ssania smoczka może jednak zakłócać ten proces, sprzyjając utrwalaniu niemowlęcych wzorców funkcji oralnych.
Dlatego wiedza na temat tego, kiedy i jak oduczyć dziecko smoczka ma istotne znaczenie dla prawidłowego rozwoju funkcji orofacjalnych oraz aparatu artykulacyjnego.
Gdy smoczek utrudnia mowę — najczęstsze obserwowane skutki zbyt późnego odstawienia smoczka
Podczas długotrwałego ssania smoczka dochodzi do nadmiernej aktywacji tylnej części języka, przy jednoczesnym ograniczeniu pracy jego części przedniej. Taki wzorzec motoryczny może sprzyjać zaburzeniom różnicowania ruchów języka w płaszczyźnie przednio-tylnej, co w konsekwencji prowadzi do nieprawidłowej realizacji głosek przedniojęzykowych – m.in. do substytucji głosek dentalnych, takich jak [t], przez głoski tylnojęzykowe, np. [k] (np. „tata” → „kaka”).
Kiedy planujemy odzwyczaić dziecko od smoczka, warto pamiętać, że jego stała obecność w jamie ustnej może ograniczać spontaniczne próby wokalizacji oraz liczbę interakcji werbalnych, zmniejszając naturalne okazje do rozwoju kompetencji komunikacyjnych. W dłuższej perspektywie może to sprzyjać wtórnemu opóźnieniu rozwoju mowy czynnej, wynikającemu z ograniczonej aktywności komunikacyjnej, a nie z deficytów językowych.
Seplenienie — potencjalny skutek zbyt późnego odstawienia smoczka
Jednym z najczęstszych skutków zbyt późnego odstawienia smoczka jest również seplenienie międzyzębowe (sygmatyzm międzyzębowy), wynikające z przetrwałego, niemowlęcego wzorca połykania, w którym język wsuwany jest między łuki zębowe.
Terminowe odstawienie smoczka, a tym samym wygaszanie odruchu ssania, ma kluczowe znaczenie dla prawidłowego rozwoju funkcji oralnych, stanowiąc fundament dla dalszego kształtowania się dojrzałego połykania, efektywnego żucia oraz prawidłowej artykulacji.
Trudności w adaptacji do nowych konsystencji pokarmów, wybiórczość pokarmowa — potencjalny skutek zbyt późnego odstawienia smoczka
Długotrwałe ssanie smoczka może wpływać na przetwarzanie bodźców czuciowych w obrębie jamy ustnej, szczególnie w zakresie czucia dotykowego i proprioceptywnego.
Jednostajna, powtarzalna stymulacja oralna może ograniczać różnicowanie bodźców oraz utrudniać integrację informacji czuciowych z planowaniem i kontrolą ruchów języka oraz żuchwy. W konsekwencji u części dzieci obserwuje się trudności w adaptacji do nowych konsystencji pokarmów, obniżoną tolerancję dotykową w obrębie orofacjalnym lub nadmierne reakcje obronne podczas karmienia (np. nagminne wypychanie łyżeczki z ust za pomocą języka).
Kiedy chcesz odzwyczaić dziecko od smoczka pamiętaj, że podając smoczek, nie robisz nic złego!
Ekspert radzi
Należy wyraźnie podkreślić, że stosowanie smoczka, odpowiednio dobranego do dziecka (pod względem kształtu i długości), wprowadzonego w odpowiednim momencie — po opanowaniu ssania piersi i ustabilizowaniu się laktacji u matki (zwykle około 4.–6. tygodnia życia) — używanego w sposób ograniczony czasowo i sytuacyjny (np. w momentach wyraźnego dyskomfortu lub kryzysu), a także jego terminowe odstawienie, nie wiążą się z ryzykiem opisanych trudności rozwojowych. W takich warunkach smoczek może pełnić funkcję przejściowego wsparcia regulacyjnego, bez negatywnego wpływu na integrację sensoryczno-motoryczną, rozwój mowy czy funkcje orofacjalne.
Co więcej, we wczesnym okresie rozwoju większość opisanych trudności ma charakter funkcjonalny i potencjalnie odwracalny. Odpowiednio zaplanowane odstawienie smoczka, wzbogacenie doświadczeń oralnych oraz stymulacja funkcji żucia i połykania sprzyjają reorganizacji wzorców czuciowo-ruchowych dzięki wysokiej plastyczności układu nerwowego małego dziecka [2, 3].
Rekomendowane produkty
Starszy specjalista w Dziale Ocen i Rozwoju Współpracy, Instytut Matki i Dziecka
Kiedy odzwyczaić dziecko od smoczka? Poznaj kluczowe ramy czasowe dla odstawienia smoczka
Nie istnieje jedna uniwersalna odpowiedź na pytanie, kiedy odzwyczaić dziecko od smoczka, ponieważ zależy to od etapu rozwoju, temperamentu dziecka oraz sposobów samoregulacji. Kluczowe znaczenie ma rozróżnienie między odruchową reakcją ssania a ssaniem jako funkcją regulacyjną.
Kiedy odzwyczaić dziecko od smoczka? Zgodnie z kalendarzem rozwoju odruchów oralnych, szczyt odruchowej reakcji ssania przypada na 3.–4. miesiąc życia, natomiast proces jej wygaszania rozpoczyna się około 6.–7. miesiąca. W tym okresie u części niemowląt obserwuje się już brak ssania nieodżywczego – dziecko ssie wyłącznie w kontekście karmienia.
Dlatego, gdy zastanawiamy się, kiedy odzwyczaić dziecko od smoczka, pierwszą próbę można podjąć między 5. a 6. miesiącem życia, o ile dziecko wykazuje gotowość rozwojową.
Kiedy odzwyczaić dziecko od smoczka? Drugi sprzyjający moment w rozwoju dziecka
Drugim korzystnym momentem jest okres po 7. miesiącu życia, kiedy u wielu dzieci dochodzi do fizjologicznego hamowania odruchowych reakcji oralnych.
Ekspert radzi
Z perspektywy rozwoju funkcji oralnych i profilaktyki logopedycznej najbardziej optymalne jest pożegnanie się ze smoczkiem przed ukończeniem pierwszego roku życia. Jeżeli jednak w tym czasie odstawienie smoczka okazuje się dla dziecka zbyt trudne – ze względu na intensywne potrzeby samoregulacyjne, ząbkowanie lub inne obciążenia rozwojowe – smoczek może być stosowany sytuacyjnie, z wyraźnym ograniczeniem jego użycia. W takich przypadkach rekomenduje się ostateczne odstawienie smoczka najpóźniej między 18. a 24. miesiącem życia, kiedy u większości dzieci ssanie jako funkcja regulacyjna stopniowo wygasa, a jego dalsze utrzymywanie może niekorzystnie wpływać na rozwój zgryzu i funkcji aparatu mowy.
Jak oduczyć dziecko smoczka bez stresu? Strategie pełne empatii i wsparcia
Jak oduczyć dziecko ssania smoczka, aby proces ten nie wiązał się z napięciem i stresem? Kluczowe znaczenie ma stworzenie atmosfery spokoju i bezpieczeństwa emocjonalnego — bez presji, karania czy zawstydzania dziecka. Odzwyczajanie od smoczka jest procesem rozłożonym w czasie, wymagającym uważności, konsekwencji i cierpliwości ze strony dorosłych.
Jak odstawić smoczek u dziecka? Planując odstawienie smoczka, celem rodzica nie jest jedynie jego odebranie, lecz wsparcie dziecka w rozwijaniu alternatywnych sposobów samoregulacji i wyciszenia.
W miarę jak dziecko uczy się nowych strategii radzenia sobie z napięciem — takich jak bliskość opiekuna, ruch, rytuały czy werbalne nazywanie emocji — smoczek może być łagodnie i stopniowo zastępowany innymi, bardziej dojrzałymi formami ukojenia, bez nadmiernego stresu dla dziecka i rodziny.
Jak chcesz odstawić smoczek bez presji, zacznij od rozpoznania, jaką potrzebę zaspokaja
Zanim przejdziemy do omówienia konkretnych strategii, jak odzwyczaić dziecko od smoczka, warto w pierwszej kolejności uważnie przyjrzeć się temu, jaką potrzebę dziecka smoczek aktualnie zaspokaja. Czy maluch sięga po niego głównie w sytuacjach zmęczenia, nudy lub przeciążenia bodźcami? Czy smoczek pełni funkcję ukojenia w momentach lęku, frustracji lub wzmożonej potrzeby bliskości z opiekunem?
Takie obserwacje pozwalają lepiej zrozumieć rolę, jaką smoczek pełni w codziennym funkcjonowaniu dziecka. W odpowiedzi na te potrzeby warto stopniowo proponować alternatywne formy wsparcia, dostosowane do wieku i możliwości rozwojowych malucha, które będą sprzyjały rozwojowi regulacji emocjonalnej, a jednocześnie umożliwią łagodne i bezpieczne ograniczanie użycia smoczka.
Jak chcemy odstawić smoczek, rozmowa z dzieckiem prowadzona w łagodnej, wspierającej atmosferze, okazywanie czułości, wspólne wyciszenie połączone z czytaniem książeczek, a także bliskość fizyczna (częste tulenie do rodzica czy kontakt z ulubionym misiem kocykiem) mogą stopniowo stać się nowymi sposobami regulacji emocji w pożegnaniu smoczka. Jak planujemy oduczyć dziecko smoczka, to właśnie te alternatywne formy ukojenia budują poczucie bezpieczeństwa i wspierają dziecko w łagodnym, przewidywalnym i akceptowalnym emocjonalnie procesie odstawiania smoczka.
Jak oduczyć dziecko smoczka do spania i na co dzień? Pomocne strategie
Aby skutecznie odstawić smoczek, warto działać metodycznie i konsekwentnie, zachowując jednocześnie łagodność wobec emocji dziecka, ale także wobec samego siebie.
Jak planujesz oduczyć dziecko smoczka pamiętaj — proces jego odstawiania bywa wymagający i naturalne jest, że jako rodzic możesz doświadczać zmęczenia, niepewności czy trudnych emocji, zwłaszcza gdy zmiany wpływają na dotychczasowy rytm funkcjonowania całej rodziny. Świadomość, że takie reakcje są normalnym elementem procesu zmiany, pomaga podejść do odstawiania smoczka z większym spokojem i wyrozumiałością — zarówno wobec dziecka, jak i własnych granic.
Poniżej przedstawiamy zestaw sprawdzonych, łagodnych strategii, które mogą pomóc, jak planujemy odstawić smoczek zarówno do spania, jak i w ciągu dnia, z poszanowaniem potrzeb dziecka i rodzica:
Stopniowe ograniczanie:
Rozpocznij od stopniowego ograniczania użycia smoczka do sytuacji, w których jest on rzeczywiście potrzebny — na przykład wyłącznie do zasypiania. Gdy dziecko zapadnie w głębszą fazę snu, możesz spróbować delikatnie wyjąć smoczek z buzi, nie przerywając jego odpoczynku.
Zastępowanie w ciągu dnia:
Gdy maluch płacze, nudzi się lub staje się niespokojny, zamiast sięgać po smoczek, spróbuj zaoferować mu inne formy ukojenia: przytulenie, delikatne kołysanie, cichy śpiew lub krótką piosenkę — wierszyk. Warto wcześniej wybrać jedną, stałą melodię lub rymowankę i konsekwentnie używać jej w tej konkretnej sytuacji — powtarzalność sprzyja poczuciu bezpieczeństwa. Jak chcesz oduczyć dziecko smoczka, pomocne może być także zaproponowanie ulubionej przytulanki lub kocyka, które staną się alternatywnym źródłem komfortu.
W ciągu dnia warto również wychodzić na spacery bez smoczka, kierując uwagę dziecka na otoczenie, bodźce wzrokowe i dźwięki, zamiast na ssanie. Dobrze mieć przy sobie kilka interesujących zabawek lub ulubionego misia, po które można sięgnąć, jeśli maluch w wózku zacznie szukać smoczka.
Wyciszanie do snu bez smoczka:
Jak planujesz oduczyć dziecko smoczka do spania, warto wprowadzić nowe, stałe rytuały wieczorne, które będą wzmacniały poczucie bezpieczeństwa. Mogą to być: wspólne czytanie bajki, dłuższe przytulanie z rodzicem, spokojna rozmowa przed snem czy zaoferowanie ulubionego misia lub kocyka, do którego dziecko będzie mogło się tulić w nocy. Jak chcemy oduczyć dziecko smoczka do spania, szczególnie istotne są rytm i powtarzalność — przewidywalna kolejność wieczornych czynności daje dziecku poczucie stabilności i bezpieczeństwa, co znacząco ułatwia łagodne przejście przez etap odsmoczkowania.
Symboliczne pożegnanie:
Jak chcesz odstawić smoczek do spania i w dzień, warto włączyć dziecko w symboliczne pożegnanie ze smoczkiem, co pomaga mu zaakceptować zmianę i poczuć się „dużym”. Taki rytuał nadaje sens rozstaniu i zmniejsza napięcie związane z utratą ważnego przedmiotu. Planując odstawienie smoczka, możesz zaproponować dziecku np. symboliczne oddanie smoczków „malutkim bobasom” — wspólnie zapakujcie je do kartonu i „wyślijcie” (w praktyce np. do babci lub cioci, która później je wyrzuci). Inną możliwością jest umieszczenie smoczków w specjalnym „pudełku wspomnień”, które razem schowacie na strychu lub w piwnicy. Kluczowe znaczenie ma aktywne zaangażowanie dziecka w cały proces.
Towarzyszące temu pozytywne wzmocnienia — pochwały, docenienie wysiłku, drobne nagrody niematerialne — budują poczucie sprawczości, wzmacniają pewność siebie i pomagają dziecku przejść przez proces odsmoczkowania w poczuciu sukcesu.
Jak oduczyć dziecko smoczka? Uwaga na metodę stopniowego przycinania!
Jedną z metod, po którą sięga wielu rodziców, gdy zastanawiają się jak odstawić smoczek bez buntu, jest stopniowe skracanie — ucinanie końcówki smoczka. Ten sposób może sprawdzić się głównie u starszych dzieci (najczęściej powyżej 18. miesiąca życia), którym trudno rozstać z nawykiem ssania. Modyfikacja jest subtelna, dziecko stopniowo odczuwa zmianę i często samo ogranicza korzystanie ze smoczka — co bywa ogromnym wsparciem jak pragniemy oduczyć dziecko smoczka, zwłaszcza jeśli stres i płacz są tym, czego staramy się uniknąć.
Bezpieczeństwo przede wszystkim – przeczytaj, zanim zdecydujesz się na tę metodę odstawienia smoczka
Rodzice często opowiadają dziecku bajkę o „myszce, która ugryzła smoczek” albo „wróżce, która zrobiła w nim dziurkę”.
To może być piękny element symbolicznego pożegnania, jednak warto pamiętać, że każdy przecięty czy nadgryziony smoczek traci certyfikaty bezpieczeństwa i nie spełnia już norm konstrukcyjnych i higienicznych. Dodatkowo może pęknąć, i/lub odkształcić podczas ssania, stwarzając realne ryzyko zakrztuszenia się lub zranienia wnętrza jamy ustnej. Dlatego:
- nie wolno podawać takiego smoczka dziecku do długotrwałego ssania,
- nie można zostawiać go w buzi podczas snu,
- można podać go jedynie na chwilę, aby dziecko poczuło różnicę — i to tylko pod nadzorem dorosłego.
Jeśli maluch korzysta ze smoczka głównie nocą i rodzice zastanawiają się, jak oduczyć dziecko smoczka do spania, warto rozważyć alternatywne, łagodniejsze metody odstawiania — takie, które nie wymagają całonocnego czuwania ani nadmiernego obciążania rodzica. W procesie odsmoczkowania kluczowe znaczenie ma bowiem równowaga między potrzebami dziecka a możliwościami rodzica.
Należy pamiętać, że najważniejsze jest zdrowie, bezpieczeństwo i poczucie stabilności dziecka, a nie tempo rozstania ze smoczkiem. Stopniowe, dostosowane do sytuacji rodzinnej działania często okazują się skuteczniejsze i mniej stresujące niż szybkie, radykalne zmiany.
Podsumowanie: Pożegnanie smoczka w odpowiednim momencie to ważny krok w prawidłowym rozwoju zgryzu oraz mowy
Decyzja o tym, kiedy oraz jak oduczyć dziecko smoczka, to ważny etap w jego rozwoju zarówno fizycznym, jak i emocjonalnym. Skutki odstawienia smoczka najczęściej obejmują kilka dni większej potrzeby bliskości, trudniejszego zasypiania czy przejściowo podwyższonego napięcia emocjonalnego. Są to jednak naturalne reakcje na zmianę, która długofalowo wspiera rozwój mowy, prawidłowe kształtowanie zgryzu oraz dojrzewanie wzorców połykania i oddychania. Kiedy odzwyczaić dziecko od smoczka? Im wcześniej podejmiesz decyzję o odstawieniu smoczka, tym mniejsze ryzyko późniejszych trudności artykulacyjnych i ortodontycznych — a cały proces przebiega łagodniej, z większą szansą na naturalne wygaszenie potrzeby ssania.
Aby oduczyć dziecko ssania smoczka Twoja obecność, czułość i spokój są kluczowe. Wspieraj dziecko w nauce samoregulacji, pokazuj mu alternatywne sposoby wyciszenia i ukojenia, a odstawienie smoczka może stać się nie tyle trudnym wyzwaniem, co Waszym wspólnym, wzmacniającym doświadczeniem i sukcesem rozwojowym.
Bibliografia:
- Kuropatnicka M. (2019). Ocena wpływu sposobu karmienia niemowląt na powstanie wad zgryzu u dzieci w okresie uzębienia mieszanego. Rozprawa doktorska, Gdański Uniwersytet Medyczny.
- Warren J.J., Bishara S.E. Duration of nutritive and nonnutritive sucking behaviors. Pediatric Dentistry, 2002.
- Larsson E. Sucking habits and their effect on occlusion. Swedish Dental Journal, 1994.
- Maciel C.T.V., Leite I.C.G. (2005). Etiological aspects of anterior open bite and its implications to the oral functions. Pro Fono, 17(3), 293–302.
- Paszyńska E., Dyszkiewicz-Konwińska M., Woźniak K. (2011). Wpływ czynników środowiskowych na powstawanie wad narządu żucia oraz na przebieg ich leczenia. Pediatria i Medycyna Rodzinna, 7(2), 115–120.
- Pilch D., Dróżdż M., Reczyńska A., Grochans E. (2015). Ocena wiedzy położnych/pielęgniarek w zakresie stosowania smoczków uspokajających u noworodków. Forum Medycyny Rodzinnej, 9(2), 158–160.
- Polek A., Szyper-Szczurowska J., Loster B.W. (2013). Rola pediatrów i lekarzy rodzinnych w profilaktyce wad zgryzu u dzieci w okresie niemowlęcym i poniemowlęcym. Dent. Med. Probl., 50(3), 328–340.
- Thomaz E.B.A.F., Cangussu M.C.T., Assis A.M.O. (2012). Maternal breastfeeding, parafunctional oral habits and malocclusion in adolescents: A multivariate analysis. International Journal of Pediatric Otorhinolaryngology, 76, 500–506.
- Tomita N.E., Bijella V.T., Franco L.J. (2000). The relationship between oral habits and malocclusion in preschool children. Rev Saude Publica, 34(3), 299–303.
Konsultacja medyczna
