Niebezpieczne substancje w zabawkach – ftalany, Bisfenol A, PFAS i ołów. Co warto o nich wiedzieć?
Gdy stoisz przed półką z zabawkami, pragniesz tylko jednego: zapewnić swojemu dziecku bezpieczne dzieciństwo i zabawki, które będą wspierać jego rozwój, a nie stanowić zagrożenie dla zdrowia. Coraz więcej rodziców pyta w internecie o substancje takie jak ftalany, Bisfenol A czy PFAS – czym są, w czym występują oraz jakie mogą mieć znaczenie dla zdrowia najmłodszych? W tym artykule przyglądamy się, w jakich zabawkach najczęściej można spotkać te niebezpieczne substancje. Czy ołów w zabawkach wciąż bywa wykrywany podczas kontroli UOKiK? Jeśli chcesz lepiej zrozumieć, czym są i gdzie występują niebezpieczne substancje w zabawkach dla dzieci, zapraszamy do lektury.
Czym są ftalany i gdzie występują najczęściej? Miękkie zabawki pod lupą.
Ftalany (DEHP, DBP, BBP, DINP, DIDP, DNOP, DIBP ) to sole i estry kwasu ftalowego, stosowane jako plastyfikatory – czyli substancje nadające tworzywom sztucznym elastyczność i miękkość. Jeśli zastanawiasz się, w czym są ftalany i gdzie występują, odpowiedź brzmi: przede wszystkim w produktach z miękkiego PVC. W kontekście dziecięcym ftalany wykrywane są m.in. w zabawkach dmuchanych, lalkach, piłkach czy figurkach wykonanych z elastycznego plastiku.
Choć prawo UE jasno określa dopuszczalne limity, kontrole m.in. przeprowadzane przez UOiKK pokazują, że tam gdzie występują ftalany, często dochodzi do znacznych przekroczeń obowiązujących limitów.
Więcej o zaostrzeniu przepisów UE dotyczących bezpieczeństwa zabawek piszemy w naszym innym artykule.
Długotrwały kontakt (przez skórę, przez usta) z zabawkami zawierającymi ftalany w zbyt wysokim stężeniu jest dla dziecka najbardziej niebezpieczny.
Ftalany – szkodliwość i wpływ na układ hormonalny najmłodszych
Substancje te zaliczane są do tzw. dysruptorów endokrynnych (EDC), co oznacza, że zaburzają funkcjonowanie układu hormonalnego, imitując lub blokując naturalną odpowiedź hormonalną. Szkodliwość ftalanów w zabawkach dla dzieci może obejmować:
- U chłopców: obniżenie poziomu testosteronu, zmniejszenia liczby plemników, a nawet niezstąpienie jąder lub małych narządów płciowych już po urodzeniu.
- U dziewcząt: szkodliwość ftalanów obejmuje stymulację przedwczesnego dojrzewania płciowego.
Niektóre ftalany są klasyfikowane jako substancje szczególnie niebezpieczne m.in. zaburzające gospodarkę hormonalną, rakotwórcze, uszkadzające wątrobę, nerki i serce. Są także są kojarzone z astmą i alergiami.
Oczywiście nie należy martwić się na zapas: już wyjaśniliśmy, w czym występują ftalany, jednak nie oznacza to, że należy obawiać się każdej, miękkiej, plastikowej zabawki dla dziecka, choć na pewno szczególną uwagę warto zwrócić na bezpieczeństwo zabawek importowanych spoza UE, m.in. z Chin.
Szkodliwość ftalanów jest znaczna, ryzyko rośnie wraz ze stężeniem i czasem kontaktu, dlatego przestrzeganie przez Producentów dopuszczalnych w UE limitów istotnie je obniża.
Co to jest Bisfenol A i w czym występuje? Zabawki i plastikowe pojemniki BPA Free.
Widząc oznaczenia „BPA free” na plastikowych zabawkach czy butelkach, wielu rodziców zaczyna zastanawiać się, co to jest Bisfenol A i dlaczego jego użycie w tego typu produktach zostało zakazane? Bisfenol A (BPA) to organiczny związek chemiczny należący do grupy fenoli, po raz pierwszy zsyntetyzowany w 1891 roku. BPA jest stosowany jako monomer do produkcji żywic epoksydowych oraz tworzyw polikarbonowych, które przez lata znajdowały szerokie zastosowanie w produktach codziennego użytku.
Już wiesz, co to jest Bisfenol A, natomiast jeśli chodzi o kwestię, w czym występuje, lista jest długa. BPA można znaleźć m.in. w plastikowych pojemnikach i butelkach (do niedawna także w butelkach dla niemowląt), wewnętrznych powłokach puszek metalowych na żywność, nakrętkach słoików, a także w niektórych plastikowych zabawkach. W czym jeszcze występuje Bisfenol A? Można go znaleźć w papierze termicznym, np. paragonach.
Istotne jest to, że Bisfenol A może uwalniać się z materiału pod wpływem ciepła, co zwiększa ryzyko narażenia, gdy zabawka lub inny przedmiot jest podgrzewany albo wystawiony na działanie wysokiej temperatury.
Szkodliwość Bisfenolu A — wpływ na zdrowie dzieci
Bisfenol A (BPA) należy do grupy substancji określanych jako dysruptory endokrynne (EDC), czyli związki, które mogą zaburzać funkcjonowanie układu hormonalnego. Jego szkodliwość polega na tym, że potrafi naśladować lub blokować działanie naturalnych hormonów, nawet przy bardzo niskich dawkach. Szczególnie wrażliwy na działanie BPA jest organizm w okresie prenatalnym oraz we wczesnym dzieciństwie – ekspozycja na tę substancję bywa wiązana z możliwymi zaburzeniami neurohormonalnymi u rozwijającego się płodu.
Ekspert radzi
Badania wskazują, że wyższe stężenie BPA w moczu u małych dzieci, około 4. roku życia, może wiązać się ze zwiększonym wskaźnikiem masy ciała (BMI), większym obwodem talii oraz grubszą warstwą tkanki tłuszczowej. U dziewcząt w wieku szkolnym (9–12 lat) obserwowano z kolei związek między ekspozycją na BPA a występowaniem nadwagi [2]. Opisywana szkodliwość bisfenolu A obejmuje także możliwy wpływ na zachowanie dziecka – m.in. większą skłonność do nadpobudliwości i agresji – oraz jego rolę w rozwoju otyłości i cukrzycy typu 2 w późniejszym życiu [3].
Metale ciężkie w zabawkach: ołów, kadm, arsen, selen czy rtęć. Czy stanowią realne zagrożenie?
Metale ciężkie w zabawkach stanowią poważne zagrożenie dla zdrowia dzieci, ponieważ pierwiastki te nie ulegają biodegradacji i mają zdolność do akumulacji w organizmach żywych. Metale ciężkie np. ołów w zabawkach, najczęściej występują w farbach, kolorantach, emaliach i laminatach, szczególnie tych pokrywających zabawki drewniane i metalowe. Dzieci są szczególnie narażone na ich działanie, ponieważ często wkładają zabawki do ust, a to stanowi kluczowe źródło pozażywieniowego narażenia na toksyny, w tym metale ciężkie. Metale te mogą przenikać do organizmu m.in. w wyniku ssania, lizania lub długotrwałego kontaktu zabawki ze skórą.
Ołów (Pb) w zabawkach — wpływ na zdrowie:
Ołów jest pierwiastkiem silnie toksycznym, a każda jego ilość w organizmie stanowi zagrożenie. Nawet niewielka ekspozycja może powodować wielonarządowe uszkodzenia i trwałe zmiany organiczne. Przewlekłe narażenie na działanie ołowiu np. w zabawkach może wiązać się m.in. z obniżeniem ilorazu inteligencji (IQ), zaburzeniami neurobehawioralnymi oraz upośledzeniem słuchu.
Kadm (Cd) w zabawkach
Kadm wykazuje niezwykłą toksyczność w stosunku do organizmów żywych i może się kumulować w narządach, takich jak wątroba, nerki i kości. Narażenie na kadm może powodować uszkodzenie czynności nerek, zaburzenia metabolizmu wapnia i witaminy D oraz skutki neurotoksyczne.
Chrom (Cr) w zabawkach
Związki chromu są klasyfikowane jako metaloestrogeny, które działają na receptor estrogenowy i mogą zaburzać funkcjonowanie organizmu. Chrom (III i VI) może zwiększać peroksydację lipidową w erytrocytach i mitochondriach. W kontekście unijnych przepisów, Chrom (VI) jest wymieniany jako substancja szczególnie toksyczna.
Arsen (As) w zabawkach
Arsen należy do metaloidów i jest zaliczany do „czarnej strefy”. W kontekście nowych przepisów unijnych, arsen jest jednym z pierwiastków, dla którego obowiązują zaostrzone limity migracji, ze względu na jego szczególną toksyczność dla układu nerwowego i odpornościowego.
Antymon (Sb) w zabawkach
Antymon jest zaliczany do metali, które, oprócz toksycznych właściwości, mogą się akumulować w organizmie dziecka. Długotrwałe narażenie może podrażniać drogi oddechowe i skórę, a w większych ilościach wpływać niekorzystnie na układ pokarmowy. Podobnie jak ołów w zabawkach, antymon jest jednym z najbardziej niebezpiecznych pierwiastków.
Rtęć (Hg) w zabawkach
Najbardziej wrażliwy na jej działanie jest układ nerwowy – rtęć może zakłócać rozwój mózgu, wpływać na pamięć, koncentrację i zdolności poznawcze. U dzieci przewlekłe narażenie na rtęć może wiązać się także z opóźnieniem rozwoju mowy, trudnościami w nauce oraz zaburzeniami koordynacji ruchowej.
Selen (Se) w zabawkach
Selen, chociaż jest niezbędnym w diecie mikroelementem, w zabawkach jest wymieniany jako metaloestrogen, który oddziałuje na receptor estrogenowy, zaburzając funkcje układu hormonalnego.
PFAS – co to jest i w czym można je znaleźć?
W kontekście zdrowia dzieci wielu świadomych rodziców coraz częściej wpisuje w wyszukiwarkę frazę: ,,Co to jest PFAS?”. PFAS to skrót od substancji perfluoroalkilowych i polifluoroalkilowych, często nazywanych „wiecznymi chemikaliami” (ang. „forever chemicals”). Lista PFAS jest niezwykle długa — związki te stanowią dużą rodzinę ponad 10 000 sztucznie syntetyzowanych związków, które charakteryzują się wyjątkową trwałością w środowisku.
W czym jest PFAS? PFAS są używane w wielu produktach ze względu na ich odporność na wysoką temperaturę, wodę i tłuszcz — PFAS są często kojarzone z powłokami nieprzywierającymi (np. teflon). W czym jest PFAS w kontekście zabawek dla dzieci?
Związki te najczęściej odnotowuje się w elementach zabawek, które wymagają funkcji elektronicznych lub elektrycznych, chociaż celowe użycie PFAS jest obecnie w dużej mierze zakazane przez regulacje UE. Niektóre PFAS zostały sklasyfikowane jako substancje zaburzające funkcjonowanie układu hormonalnego (EDC) lub kancerogenne.
Zabawki PFAS Free i nowa lista zakazów
W związku z narastającymi obawami o szkodliwość PFAS Unia Europejska w listopadzie 2025 roku wprowadziła zaostrzone przepisy dotyczące bezpieczeństwa zabawek. Nowe regulacje zakazują celowego użycia PFAS w zabawkach (choć z wyjątkami dla komponentów niezbędnych do funkcji elektronicznych, jeśli substancja jest całkowicie niedostępna dla dziecka). Celem nowych regulacji prawnych jest uszczelnienie przepisów po to, aby na rynek trafiały zabawki, które są faktycznie PFAS free (wolne od PFAS), jak najbardziej bezpieczne dla najmłodszych.
Uwaga — przekroczone limity strumienia indukcji magnetycznej w zabawce. Co to oznacza?
Pozostając w kontekście bezpieczeństwa zabawek warto wspomnieć o tych, które zawierają magnesy. Większość rodziców jest świadoma zagrożeń, jakie niesie ze sobą połknięcie małych elementów zawierających magnes/baterie. Jednak mało który rodzic wie, że regularnie, w raportach dostępnych na stronie UOiKK stwierdza się przekroczony wskaźnik strumienia indukcji magnetycznej w niektórych zabawkach — co to znaczy w kontekście bezpieczeństwa zabawek i zdrowia dzieci?
Strumień indukcji magnetycznej to miara natężenia pola magnetycznego, które wytwarza urządzenie elektryczne lub elektroniczne. W kontekście zabawek dotyczy to przede wszystkim tych, które:
- są zasilane bateriami lub akumulatorami,
- mają silniczki, magnesy, głośniki, elementy elektroniczne,
- emitują dźwięk, światło lub poruszają się samodzielnie.
Jeśli podczas kontroli stwierdzono, że wskaźnik strumienia indukcji magnetycznej jest przekroczony, oznacza to, że zabawka wytwarza zbyt silne pole magnetyczne, wyższe niż dopuszczają normy bezpieczeństwa UE.
Dlaczego to może być problemem dla zdrowia dziecka?
Organizm dziecka – zwłaszcza niemowlęcia i małego dziecka – znajduje się w fazie intensywnego rozwoju, dlatego normy bezpieczeństwa dotyczące zabawek uwzględniają szczególną wrażliwość dzieci i wprowadzają znacznie niższe dopuszczalne poziomy oddziaływania pól magnetycznych niż w przypadku dorosłych.
Ekspert radzi
Przekroczenie tych limitów oznacza, że zabawka nie spełnia wymagań bezpieczeństwa i nie powinna być oferowana na rynku, niezależnie od tego, czy w danym momencie powoduje zauważalne objawy zdrowotne. Ograniczenia te mają charakter profilaktyczny i służą minimalizacji potencjalnego ryzyka związanego z bliskim i powtarzalnym kontaktem dziecka z zabawką. W praktyce największe znaczenie ma bliski i długotrwały kontakt, np. gdy dziecko trzyma zabawkę bardzo blisko głowy, śpi z nią lub często wkłada ją do ust.
Co możesz zrobić jako rodzic, by wybierać bezpieczne zabawki PFAS free, wolne od ołowiu czy BPA?
Choć przepisy UE stają się coraz bardziej restrykcyjne, codzienne decyzje zakupowe nadal mają ogromne znaczenie. Wybierając zabawki:
- sprawdzaj oznaczenie CE i dane producenta,
- unikaj produktów o intensywnym, chemicznym zapachu,
- zwracaj uwagę na deklaracje PFAS free i BPA free,
- regularnie sprawdzaj listy produktów wycofanych z obrotu np. na stronie UOiKK.
W tym artykule piszemy więcej o tym, na co zwracać uwagę (m.in. na jakie oznaczenia i certyfikaty), jeśli chcemy kupować dla dziecka bezpieczne zabawki.
Ekspert radzi
Artykuł zwraca uwagę na fakt, że poważne zagrożenia związane z zabawkami nie są widoczne “gołym okiem”, bo dotyczą składu chemicznego lub parametrów technicznych, których rodzic nie jest w stanie samodzielnie ocenić. Właśnie dlatego, tak znaczącą rolę odgrywają przepisy oraz skuteczny nadzór rynku. Warto podkreślić, że obowiązujące limity i zakazy mają przede wszystkim charakter zapobiegawczy. Ich celem jest minimalizacja potencjalnego ryzyka w okresie intensywnego rozwoju dziecka a nie reagowanie w momencie wystąpienia objawów zdrowotnych. Istotnym elementem realnej ochrony dzieci są także rodzice dokonujący wyboru świadomego i opartego na rzetelnej informacji.
Bibliografia:
- Parlament Europejski i Rada. (2025, 26 listopada). Rozporządzenie (UE) 2025/2509 w sprawie bezpieczeństwa zabawek i uchylające dyrektywę 2009/48/WE. Dziennik Urzędowy L, 2025/2509, 12.12.2025.
- Yazdanfar, N., Saatloo, N. V., & Sadighara, P. (2022). Contamination of potentially toxic metals in children’s toys marketed in Iran. Environ Sci Pollut Res Int, 29(45), 68441-68446. DOI: 10.1007/s11356-022-20720-1. PMID: 35538346.
- Nieć, J., Baranowska, R., Dziubanek, G., & Rogala, D. (2013). Narażenie środowiskowe dzieci na metale ciężkie zawarte w glebach z placów zabaw, boisk, piaskownic i terenów przedszkoli z obszaru Górnego Śląska. JEcolHealth, 17(2), 55-62.
- Grynkiewicz-Bylina, B. (2011). Testing of toxic elements migration from the materials used as toy coatings. Ecological Chemistry and Engineering S, 18(2), 223-231.
- Jastrzębski, T., Kowalska, A., Szymala, I., Żelazko, A., & Domagalska, J. (2016). Narażenie na kadm w okresie pre- i postnatalnym – jego wpływ na płodność i na zdrowie dzieci. Medycyna Środowiskowa – Environmental Medicine, 19(3), 58-64. DOI: 10.19243/2016307.
- Kiełbasa, M., & Socha, M. (Red.). (2019). Zabawki dziecięce – wybrane konteksty teoretyczne, badawcze i praktyczne. Nowy Sącz: Wydawnictwo Naukowe Państwowej Wyższej Szkoły Zawodowej w Nowym Sączu. ISBN 978-83-65575-51-7.
- Konieczna, A., Rutkowska, A., & Rachoń, D. (2015). Health risk of exposure to Bisphenol A (BPA). Rocz Panstw Zakl Hig, 66(1), 5-11. PMID: 25813067
- Kulik-Kupka, K., Nowak, J., Korzonek-Szlacheta, I., & Zubelewicz-Szkodzińska, B. (2017). Wpływ dysruptorów endokrynnych na funkcje organizmu. Postepy Hig Med Dosw, 71, 1231-1238. DOI: 10.5604/01.3001.0010.7748.
- Rudkowski, Z. (2013). Narażenie środowiskowe i wpływ na zdrowie dzieci chemikaliów zawartych w materiałach plastykowych – wyzwania także dla pediatrów. Medycyna Środowiskowa – Environmental Medicine, 16(1), 7-15.
Autor
