Cytologia: co to za badanie, co wykrywa i kiedy warto ją robić?
Cytologia to jedno z tych badań, które każda kobieta nie tylko powinna znać, ale przede wszystkim wykonywać je regularnie. Wiele młodych pacjentek zastanawia się, co to właściwie jest cytologia, czego można się spodziewać po tym badaniu (czy cytologia boli?), kiedy należy wykonać ją po raz pierwszy oraz jak przygotować się do badania cytologicznego, by uzyskany wynik był jak najbardziej wiarygodny. Cytologia szyjki macicy odgrywa kluczową rolę w profilaktyce raka szyjki macicy, dlatego tak ważne, by wiedzieć, kiedy robić cytologię i co ile cytologia powinna być powtarzana np. po 40-roku życia.
W tym artykule wyjaśniamy, co wykrywa cytologia, jak — w konsultacji z lekarzem — interpretować wyniki cytologii oraz kiedy warto rozważyć cytologię płynną i jaka jest jej orientacyjna cena. Cytologia a rak jajnika — czy to rzeczywiście badanie, które może wykryć zmiany nowotworowe jajnika, czy dotyczy tylko szyjki macicy?
Cytologia – co to za badanie, co wykrywa?
Cytologia to badanie profilaktyczne, które polega na pobraniu komórek z szyjki macicy i ocenie ich pod mikroskopem. Najprościej mówiąc, odpowiada na pytanie: czy komórki szyjki macicy wyglądają prawidłowo, czy też pojawiły się w nich zmiany wymagające obserwacji lub dalszej diagnostyki.
Właśnie dlatego każda kobieta powinna wiedzieć, co to jest za badanie: cytologia szyjki macicy jest jednym z najważniejszych badań w profilaktyce nowotworów kobiecych i od lat stanowi podstawę programów przesiewowych.
Choć badanie jest krótkie i rutynowe, wiele kobiet wciąż zastanawia się nie tylko, co to jest cytologia, ale przede wszystkim, co dokładnie wykrywa to badanie (także w kontekście: cytologia, a rak jajnika — czy to badanie wykryje komórki rakowe w jajniku?).
Cytologia – co wykrywa?
Ekspert radzi
Badanie cytologiczne pozwala wykryć przede wszystkim zmiany przednowotworowe i nowotworowe szyjki macicy, często na bardzo wczesnym etapie, zanim pojawią się jakiekolwiek objawy. To właśnie ta cecha sprawia, że cytologia ma tak ogromną wartość profilaktyczną. W praktyce wyniki cytologii mogą również sugerować obecność stanu zapalnego lub innych nieprawidłowości w obrębie szyjki macicy, choć nie jest to badanie diagnostyczne w kierunku infekcji, ale konkretnie celuje w wykrywanie zmian rakowych i przedrakowych.
Cytologia, a rak jajnika
Już wiemy, co to jest cytologia i co wykrywa, jednak należy podkreślić, że cytologia a rak jajnika to dwa zupełnie różne zagadnienia — cytologia nie służy do wykrywania raka jajnika, ponieważ ocenia wyłącznie komórki pobrane z szyjki macicy. Jeśli więc pacjentka ma jakiekolwiek wątpliwości odnośnie do stanu swojego zdrowia m.in. obawia się raka jajnika ze względu na obciążenie rodzinne, konieczne są inne niż cytologia metody diagnostyczne, dobrane indywidualnie przez lekarza.
Dlaczego cytologia wciąż ma znaczenie w dobie testów na HPV?
Choć coraz częściej mówi się o nowoczesnych testach na HPV, cytologia wciąż pozostaje podstawowym badaniem przesiewowym, ponieważ odpowiada na inne pytanie niż test wirusologiczny. Co wykrywa cytologia? Pozwala określić, jak wyglądają komórki szyjki macicy w danym momencie, a nie tylko czy doszło do zakażenia wirusem HPV. W praktyce:
- cytologia pokazuje skutek — czyli czy komórki są prawidłowe (wyniki cytologii),
- test HPV wskazuje przyczynę — obecność wirusa typu wysokoonkogennego (więcej o wirusie HPV przeczytasz w naszym innym artykule).
Właśnie dlatego współczesne programy przesiewowe coraz częściej opierają się na łączeniu obu metod, a nie wyborze jednej z nich.
Ekspert radzi
Od 2025 roku w Polsce, w ramach zaktualizowanego programu profilaktyki raka szyjki macicy, bezpłatny test HPV HR wykonywany jest co 5 lat, jeśli jego wynik jest ujemny. Cytologia na podłożu płynnym (LBC) jest natomiast wykonywana bezpłatnie jako kolejny etap diagnostyki, automatycznie z tej samej próbki, tylko w przypadku dodatniego wyniku testu HPV HR, bez konieczności ponownej wizyty.
Cytologia płynna – co to jest i czym różni się od tradycyjnej cytologii?
Tradycyjna cytologia polega na przeniesieniu pobranej próbki komórek bezpośrednio na szkiełko mikroskopowe, co w niektórych sytuacjach mogło utrudniać dokładną ocenę — na przykład wtedy, gdy materiał był zanieczyszczony krwią lub śluzem. Cytologia płynna — co to jest?
Poprawna nazwa tego badania to cytologia na podłożu płynnym (LBC, Liquid-Based Cytology). W praktyce jednak — zarówno wśród pacjentek, jak i w gabinetach — bardzo często funkcjonuje potoczne określenie „cytologia płynna”. Aby ułatwić czytelniczkom zrozumienie omawianych zagadnień i zachować spójność języka, w dalszej części artykułu będziemy posługiwać się właśnie tym popularnym, uproszczonym terminem.
Cytologia płynna to nowocześniejsza metoda pobierania materiału z szyjki macicy, w której wymaz trafia do specjalnego płynnego podłoża, zabezpieczającego komórki przed uszkodzeniem. Dzięki temu możliwa jest dokładniejsza i bardziej czytelna ocena stanu zdrowia szyjki macicy, a same wyniki cytologii są częściej miarodajne.
Czy cytologia boli — czy dyskomfort podczas badania może świadczyć o nieprawidłowościach?
Z punktu widzenia pacjentki sam przebieg badania wygląda bardzo podobnie — czy cytologia boli? Zarówno cytologia klasyczna, jak i cytologia płynna są krótkimi badaniami i zwykle powodują jedynie niewielki dyskomfort. Czy cytologia płynna boli bardziej niż klasyczna? Nie, ponieważ różnica pomiędzy klasyczną cytologią a cytologią płynną dotyczy przede wszystkim jakości próbki i możliwości dalszej diagnostyki, a nie samego odczucia podczas badania.
Jak się przygotować do cytologii płynnej? Tak samo, jak do cytologii klasycznej — o tym, jak dokładnie przygotować się do badania i na co zwrócić uwagę, więcej piszemy w dalszych akapitach.
Wiele kobiet obawia się, czy cytologia boli bardziej, jeśli w obrębie szyjki macicy obecne są zmiany przedrakowe lub nowotworowe, jednak sam ból podczas badania nie jest wyznacznikiem takich zmian.
Ile kosztuje cytologia klasyczna i cytologia płynna? Cena, koszt i co obejmuje badanie
Dla wielu kobiet kluczowe pytanie brzmi nie tylko, kiedy robić cytologię, ale także ile kosztuje cytologia, zwłaszcza gdy badanie trzeba wykonać szybciej lub częściej, niż przewiduje program profilaktyczny.
Jak wspominaliśmy we wcześniejszych akapitach: w Polsce obowiązuje obecnie program bezpłatnych badań profilaktycznych raka szyjki macicy, jednak badania te są dostępne bezpłatnie tylko w określonych odstępach czasu.
To oznacza, że kobiety, które — z powodów zdrowotnych, wcześniejszych nieprawidłowych wyników cytologii lub dla własnego poczucia bezpieczeństwa — chcą wykonać cytologię częściej, zwykle decydują się na badanie prywatne, często zastanawiając się, jaki jest koszt cytologii płynnej.
Cytologia – cena badania prywatnie
Jeśli pacjentka wykonuje badanie poza programem bezpłatnym, cena cytologii zależy od placówki, miasta i tego, czy koszt obejmuje wyłącznie badanie, czy również wizytę ginekologiczną. Orientacyjnie: cena ,,klasycznej” cytologii szyjki macicy wynosi od kilkudziesięciu do około 100 zł.
Cytologia płynna – cena i koszt badania
Nieco wyższy jest koszt cytologii płynnej (czyli cytologii na podłożu płynnym, LBC). Cytologia płynna — cena w placówkach prywatnych zwykle mieści się w przedziale około 100–200 zł, w zależności od zakresu badania. Warto jednak pamiętać, że koszt cytologii płynnej obejmuje:
- lepszą jakość preparatu,
- dokładniejszą ocenę komórek szyjki macicy,
- możliwość wykonania testu HPV HR z tej samej próbki, bez konieczności ponownego pobierania materiału.
Choć cena cytologii płynnej jest nieco wyższa, niż klasycznej, dla wielu kobiet oznacza to oszczędność czasu, mniej stresu i większą wiarygodność wyniku, zwłaszcza jeśli cytologia ma być wykonana częściej niż standardowo.
Co ile cytologia i kiedy dokładnie robić badanie cytologiczne? Aktualne zalecenia
Regularność badań ma kluczowe znaczenie, ponieważ rak szyjki macicy przez długi czas może rozwijać się bezobjawowo. Dlatego wiele kobiet zadaje sobie pytanie, co ile cytologia powinna być wykonywana i kiedy robić cytologię po raz pierwszy, aby badanie miało realną wartość profilaktyczną.
Harmonogram badań zależy od wieku, historii zdrowia oraz stosowanego modelu badań przesiewowych.
Cytologia – kiedy robić pierwsze badanie i co ile cytologia po 40. roku życia?
Ekspert radzi
Zaleca się, aby pierwsza cytologia została wykonana nie później niż 3 lata od rozpoczęcia współżycia płciowego, jednak nie później niż w 21. roku życia. W Polsce przez lata standardem było wykonywanie cytologii szyjki macicy nie rzadziej niż co 3 lata u kobiet w wieku 30–60 lat, natomiast zgodnie z rozszerzonymi programami profilaktycznymi badaniami objęte są obecnie kobiety w wieku 25–64 lat. W kontekście nowych badań przesiewowych, jeśli wynik testu HPV HR jest ujemny, kolejne badanie wykonywane jest co 5 lat.
Co ile cytologia po 40. roku życia?
Kiedy robić cytologię u kobiet w wieku okołomenopauzalnym? W kontekście pytania, co ile cytologia po 40. roku życia — rutynowe badania mogą być zakończone po 65. roku życia, jeśli wcześniejsze wyniki cytologii były regularne i prawidłowe. Jednocześnie inne zalecenia wskazują na zasadność kontynuowania badań nawet do 70. roku życia, zwłaszcza jeśli wcześniejsze badania przesiewowe były nieregularne lub zaniedbywane.
Kiedy robić cytologię w praktyce – cykl miesiączkowy i infekcje intymne
Gdy rozważamy, kiedy robić cytologię, warto pamiętać, że na wiarygodność badania wpływa również moment jego wykonania.
Ekspert radzi
Badanie cytologiczne nie powinno być wykonywane w trakcie miesiączki, ponieważ obecność krwi może utrudniać prawidłową ocenę komórek szyjki macicy. Również aktywna infekcja intymna może wpłynąć na jakość próbki i wyniki cytologii, dlatego w takiej sytuacji badanie zazwyczaj odkłada się do czasu ustąpienia objawów. Jeśli pojawiają się wątpliwości, kiedy robić cytologię w danym cyklu menstruacyjnym lub przy dolegliwościach intymnych, najlepszym rozwiązaniem jest konsultacja z lekarzem, który oceni, czy badanie można wykonać, czy lepiej przełożyć je na inny termin.
Cytologia – jak przygotować się do badania?
Już wiesz, co ile robić cytologię — także co ile powinna być wykonywana cytologia po 40. roku życia — jednak wiele kobiet zastanawia się także, jak przygotować się do cytologii, aby pobrana do badania próbka była możliwie jak najbardziej miarodajna.
Przed badaniem warto poinformować lekarza o stosowanych lekach dopochwowych lub niedawnych procedurach ginekologicznych, ponieważ mogą one wpływać na wyniki cytologii. Istotne jest także, aby w dniu badania zgłosić wszelkie niepokojące objawy, nawet jeśli wydają się błahe. Dzięki temu lekarz może ocenić, czy warunki do wykonania cytologii są optymalne i czy badanie przyniesie wiarygodny wynik.
Cytologia: kiedy otrzymuje się wynik i jak go prawidłowo interpretować?
Wynik cytologii bywa źródłem niepokoju, zwłaszcza gdy zawiera specjalistyczne terminy, dlatego interpretacja wyników cytologii zawsze powinna odbywać się w porozumieniu z lekarzem. Kiedy otrzymuje się wynik badania cytologicznego? W zależności od laboratorium na wynik trzeba poczekać ok. 2-4 tygodnie.
Ekspert radzi
Obecnie do oceny rozmazu z cytologii szyjki macicy najczęściej stosuje się System Bethesda, który precyzyjnie opisuje zarówno prawidłowe wyniki cytologii, jak i zmiany zapalne, atypowe oraz przednowotworowe. Wśród rozpoznań niepodejrzanych mogą pojawić się zmiany odczynowe związane ze stanem zapalnym, które cytologia może wykrywać, a które nie mają charakteru nowotworowego, lecz mogą wymagać leczenia i kontroli. Komórki atypowe (ASC) to zmiany niejednoznaczne — częstsze m.in. u kobiet po menopauzie — dlatego w takich sytuacjach wyniki cytologii mogą wymagać dalszej diagnostyki, na przykład typowania HPV czy kolposkopii. Z kolei zmiany przednowotworowe klasyfikowane jako LSIL lub HSIL (CIN) różnią się stopniem zaawansowania i determinują dalsze postępowanie po badaniu cytologicznym. Włączenie co-testingu, czyli połączenia testu HPV HR i cytologii na podłożu płynnym, zwiększa skuteczność wczesnego wykrywania zmian nowotworowych w obrębie szyjki macicy.
Pamiętaj, aby nie interpretować wyników cytologii samodzielnie i nie stresować się na zapas — najlepszym krokiem jest omówienie wyniku z lekarzem, który oceni go w kontekście Twojego zdrowia i dalszego postępowania.
Bibliografia
- Adamczyk-Gruszka O., Niziurski P., Gruszka J. Rola badań cytologicznych w profilaktyce raka szyjki macicy. Studia Medyczne 2012; 25 (1): 31–36.
- Błogowska A., Zielińska D., Bedner R., Rzepka-Górska I., Marcinkiewicz K., Kłosowska M. Znaczenie badań cytologicznych i mikrobiologicznych w profilaktyce raka szyjki macicy u dziewcząt. Gin Prakt 2005; 84, 4: 63-68.
- Bojar I., Woźnica I., Holecki T., Diatczyk J. Dostępność badań cytologicznych oraz poziom wiedzy kobiet na temat ich znaczenia w profilaktyce chorób nowotworowych narządu rodnego. Medycyna Ogólna 2010; 16 (XLV), 1: 77-89.
- Ilic I., Babic G., Dimitrijevic A., Sipetic Grujicic S., Ilic M. Psychological Distress in Women With Abnormal Pap Smear Results Attending Cervical Cancer Screening. J Low Genit Tract Dis 2023; 27(4): 343-350.
- Malarewicz A. Cytologiczne badania przesiewowe raka szyjki macicy u kobiet i ich znaczenie w okresie po menopauzie. Przegląd Menopauzalny 5/2003: 27–30.
- Malarewicz A., Szymkiewicz J. Badania cytologiczne szyjki macicy u kobiet po menopauzie: Problem diagnostyczny — rzeczywisty czy pozorny? Przegląd Menopauzalny 4/2004: 31–34.
- Ministerstwo Zdrowia. Dwa nowoczesne badania – HPV HR oraz cytologia na podłożu płynnym decyzją ministry zdrowia Izabeli Leszczyny wchodzą do programu profilaktyki raka szyjki macicy. Portal Gov.pl. (07.03.2025).
- Pasławska A., Mrożek-Budzyn D., Majewska R. Wiedza młodych kobiet na temat znaczenia badań cytologicznych w profilaktyce raka szyjki macicy. Probl Hig Epidemiol 2014; 95(1): 170-174.
Konsultacja medyczna
