Opryszczka w ciąży: co powinna wiedzieć przyszła mama, żeby zadbać o siebie i dziecko?
Opryszczka w ciąży to częsty temat konsultacji lekarskich i powód do niepokoju. Choć w wielu przypadkach opryszczka na ustach w ciąży (tzw. zimno na ustach) nie jest powodem do zmartwień, zawsze warto wiedzieć, kiedy wystarczy obserwacja, domowe sposoby i popularne maści z apteki, a kiedy objawy wymagają pilnej konsultacji z lekarzem. W artykule wyjaśniamy, czy w ciąży opryszczka jest niebezpieczna, czym różni się zakażenie wargowe od genitalnego, jakie znaczenie ma opryszczka w ciąży w 1. trymestrze, 2. i 3. trymestrze oraz co na opryszczkę w ciąży można stosować bez obaw o dobrostan płodu.
Opryszczka w ciąży: czym jest wirus HSV i jak można się zarazić?
Wirus opryszczki pospolitej, określany medycznie jako HSV (Herpes Simplex Virus), należy do wirusów DNA i jest jednym z wirusów najczęściej występujących u ludzi. Dla wielu przyszłych mam temat opryszczki w ciąży może być źródłem niepokoju, jednak warto podkreślić, że znaczna część dorosłych osób miała kontakt z HSV jeszcze przed zajściem w ciążę, często nawet o tym nie wiedząc.
Wyróżniamy dwa główne typy wirusa opryszczki pospolitej:
- HSV-1
Czyli wirus opryszczki pospolitej typu 1, najczęściej odpowiada za zmiany w okolicy ust i na twarzy. To właśnie z nim zwykle kojarzona jest opryszczka w ciąży, potocznie określana jako zimno na ustach. Warto jednak wiedzieć, że HSV-1 może również wywoływać zmiany w okolicy narządów płciowych, zwłaszcza po kontakcie oralno-genitalnym.
- HSV-2
Cczyli wirus opryszczki pospolitej typu 2, częściej wiąże się z opryszczką narządów płciowych. Przenosi się głównie podczas kontaktów intymnych i może odpowiadać za nawrotowe zmiany w okolicy sromu, pochwy, krocza lub odbytu. Z punktu widzenia opieki nad kobietą ciężarną szczególnie istotna jest właśnie ta lokalizacja zmian skórnych oraz fakt, czy zakażenie pojawiło się po raz pierwszy, czy jest nawrotem wcześniejszej infekcji.
Ekspert radzi
Cechą charakterystyczną obu typów HSV jest zdolność do pozostawania w organizmie w stanie utajenia, czyli latencji. Oznacza to, że po pierwszym zakażeniu wirus opryszczki może przetrwać w zwojach nerwowych i przez długi czas nie dawać żadnych objawów. W określonych sytuacjach, na przykład przy osłabieniu odporności, infekcji, silnym stresie, przemęczeniu lub zmianach hormonalnych, może dojść do jego reaktywacji i ponownego pojawienia się pęcherzyków np. w formie opryszczki na ustach podczas ciąży.
Czy opryszczka jest niebezpieczna w ciąży? To zależy od lokalizacji zmian i momentu zakażenia
Opryszczka w ciąży może wiązać się z pewnym ryzykiem dla płodu i noworodka, ale stopień tego ryzyka zależy przede wszystkim od tego, czy jest to pierwsze zakażenie w życiu kobiety, czyli tzw. infekcja pierwotna, czy nawrót wirusa obecnego w organizmie już wcześniej. Kolejne, bardzo ważne rozróżnienie stanowi lokalizacja opryszczki w ciąży, ponieważ inaczej oceniana jest opryszczka na ustach, inaczej opryszczka genitalna w ciąży, szczególnie jeśli objawy pojawiły się w 3. trymestrze.
Choć zakażenia noworodków wirusem HSV są rzadkie, mogą mieć ciężki przebieg, dlatego każda wątpliwość dotycząca opryszczki w ciąży powinna być omówiona z lekarzem prowadzącym.
Czy opryszczka na ustach jest niebezpieczna w ciąży? Czynniki kluczowe w ocenie ryzyka
Pierwszorazowa infekcja wirusem opryszczki wargowej (HSV-1) w ciąży, choć zazwyczaj znacznie mniej niebezpieczna niż opryszczka genitalna, wymaga zachowania czujności i konsultacji z lekarzem. Zakażenie pierwotne (pierwsze w życiu) u 90% osób pojawia się jeszcze we wczesnym dzieciństwie. Często ma nieco cięższy i bardziej systemowy przebieg: może wystąpić wysoka gorączka, bóle głowy i mięśni, a zmiany na ustach oraz błonie śluzowej jamy ustnej mogą być bardzo rozległe i bolesne.
Ekspert radzi
W przypadku infekcji pierwotnej, u matki występuje tzw. wiremia, czyli przejściowa obecność wirusa we krwi, co w bardzo rzadkich przypadkach (ok. 5% wszystkich zakażeń noworodkowych) może prowadzić do zakażenia wewnątrzmacicznego. Taka sytuacja jest najgroźniejsza w pierwszych 20. tygodniach ciąży i może wiązać się z ryzykiem poronienia lub wystąpienia wad wrodzonych.
Przy pierwszorazowym pojawieniu się ,,zimna na ustach w ciąży” nie należy wpadać w panikę, ale jak najszybciej skonsultować się z lekarzem. Specjalista dobierze odpowiednie i bezpieczne w ciąży leczenie opryszczki, które pomoże zapobiec powikłaniom ogólnoustrojowym u ciężarnej.
Nawracające ,,zimno na ustach” w 1 trymestrze, 2 trymestrze i 3 trymestrze ciąży, a ryzyko dla płodu
Nawrotowa (a więc nie pierwszorazowa) opryszczka na ustach w ciąży zazwyczaj nie stanowi zagrożenia dla dziecka w łonie matki, ponieważ wirus HSV-1 w tej postaci nie bytuje we krwi i nie może przedostać się przez łożysko do płodu.
Infekcja nawrotowa opryszczki w ciąży wiąże się z bardzo małym ryzykiem dla płodu (poniżej 1–3%), ponieważ obecne w organizmie matki przeciwciała IgG przechodzą przez łożysko i chronią dziecko przed infekcją.
Opryszczka genitalna w ciąży w 1. trymestrze, 2. trymestrze i 3. trymestrze
Opryszczka genitalna w ciąży jest głównym powodem troski medycznej. Jeśli kobieta zarazi się opryszczką genitalną po raz pierwszy w 1. lub 2. trymestrze ciąży, ryzyko transmisji do wnętrza macicy wynosi zaledwie około 1%. Choć rzadkie, zakażenie w tym okresie może prowadzić m.in.: do samoistnego poronienia, zahamowania wzrostu płodu (IUGR) lub powstania ciężkich wad wrodzonych, takich jak małogłowie, wady wzroku czy blizny skórne.
Opryszczka genitalna najgroźniejsza w 3. trymestrze ciąży
Ekspert radzi
Infekcja pierwotna narządów płciowych jest najgroźniejsza, zwłaszcza gdy do zakażenia wirusem HSV-2 dojdzie w 3. trymestrze ciąży. Ryzyko transmisji wirusa na dziecko podczas porodu siłami natury wynosi wtedy od 30% do nawet 50%, ponieważ organizm matki nie zdąży wytworzyć i przekazać dziecku przeciwciał ochronnych. Współczesna medycyna pozwala jednak na skuteczne minimalizowanie ryzyka zakażenia dziecka poprzez stosowanie u ciężarnej leków przeciwwirusowych (acyklowir). W uzasadnionych przypadkach aktywnej opryszczki genitalnej lekarz może także zaproponować rozwiązanie ciąży drogą cięcia cesarskiego.
Nieleczona opryszczka w ciąży a możliwe konsekwencje dla noworodka
Zakażenia płodu wirusem opryszczki są bardzo rzadkie i największe ryzyko stanowi nieleczona opryszczka genitalna, do której doszło w 3. trymestrze ciąży (zakażenie okołoporodowe). Gdy dojdzie do zarażenia dziecka, choroba może przyjąć jedną z trzech postaci:
- Postać SEM: Ograniczona do zmian na skórze, oczach i w jamie ustnej; ma niską śmiertelność, ale wymaga szybkiego leczenia.
- Zakażenie ośrodkowego układu nerwowego (OUN): Może powodować zapalenie mózgu, drgawki i trwałe ubytki neurologiczne.
- Postać rozsiana: Najcięższa forma, atakująca wiele narządów (wątrobę, płuca, nadnercza); bez leczenia śmiertelność w tym przypadku przekracza 80%.
Co na opryszczkę w ciąży? Leczenie, maść i domowe sposoby
Leczenie opryszczki u kobiet w ciąży opiera się przede wszystkim na farmakoterapii przeciwwirusowej, której celem jest skrócenie czasu trwania objawów oraz zmniejszenie ryzyka transmisji wirusa na dziecko (opryszczka genitalna w 3. trymestrze).
Ekspert radzi
Jeśli przyszła mama zastanawia się, co na opryszczkę w ciąży może być stosowane bezpiecznie, podstawowym lekiem jest acyklowir. Uznaje się go za lek pierwszego rzutu, ponieważ jego bezpieczeństwo zostało potwierdzone w wielu badaniach, a stosowanie acyklowiru nie zwiększa ryzyka wystąpienia wad wrodzonych u płodu. Może być stosowany po konsultacji z lekarzem lub farmaceutą zarówno wtedy, gdy pojawia się opryszczka w ciąży w 1. trymestrze, jak i w 2. czy 3. trymestrze.
W zależności od sytuacji klinicznej schemat podawania leków na opryszczkę w ciąży wygląda następująco:
- Zakażenie pierwotne, czyli pierwsze w życiu
Zwykle stosuje się acyklowir doustnie przez 7 do 10 dni, jednak decyzję dotyczącą leczenia kobiety w ciąży podejmuje lekarz, indywidualnie oceniając stan danej pacjentki.
- Nawroty infekcji
Leczenie trwa zazwyczaj krócej, około 5 dni, i powinno zostać wdrożone jak najszybciej — najlepiej w fazie prodromalnej, czyli zanim pojawią się widoczne pęcherzyki. Do objawów prodromalnych opryszczki należą m.in. pieczenie, mrowienie, świąd lub tkliwość skóry w miejscu, w którym zwykle rozwijają się zmiany skórne. Dotyczy to zarówno nawrotów w okolicy narządów płciowych, jak i sytuacji, gdy pojawia się opryszczka w ciąży na ustach.
- Profilaktyka przed porodem, czyli leczenie supresyjne
U kobiet z historią opryszczki genitalnej zaleca się przyjmowanie acyklowiru od 36. tygodnia ciąży aż do rozwiązania. Takie postępowanie ma szczególne znaczenie, gdy w wywiadzie występowała opryszczka genitalna lub opryszczka w 3. trymestrze ciąży.
W Polsce leki stosowane w leczeniu opryszczki w ciąży bywają przepisywane w trybie off-label, czyli poza oficjalnym wskazaniem zapisanym w ulotce. Nie oznacza to automatycznie, że są niebezpieczne — oznacza natomiast, że lekarz podejmuje decyzję na podstawie aktualnej wiedzy medycznej, sytuacji klinicznej pacjentki oraz bilansu korzyści i ryzyka.
Co na opryszczkę w ciąży można bezpiecznie zastosować, jaka maść jest najczęściej zalecana przez lekarza?
Maść z acyklowirem — stosowana pomocniczo przy opryszczce wargowej, hamuje namnażanie się wirusa w zakażonych komórkach. Stosowanie w ciąży tej maści na opryszczkę należy skonsultować z lekarzem lub farmaceutą.
Dokonazol — preparat chroni zdrowe komórki przed wniknięciem wirusa, co ogranicza obszar infekcji i skraca czas jej trwania. Może być rozważany przez lekarza jako jedna z opcji leczenia miejscowego, gdy występuje opryszczka w ciąży na ustach.
Żel lub maść z lidokainą 2% — pomaga doraźnie uśmierzyć ból i pieczenie towarzyszące wykwitom. Tego typu preparaty nie leczą przyczyny zakażenia, ale mogą zmniejszać dyskomfort związany z objawami opryszczki w ciąży.
Opatrunki okluzyjne – to skuteczny, domowy sposób na opryszczkę w ciąży. Zaleca się, aby zmiany na ustach były przykryte nieprzepuszczalnym opatrunkiem (np. specjalnym plasterkiem na opryszczkę, do kupienia w aptece), co zmniejsza ryzyko przypadkowego przeniesienia wirusa dłońmi w inne miejsca np. w okolice intymne.
Co na opryszczkę w ciąży można stosować przeciwbólowo?
Ekspert radzi
Oprócz miejscowego stosowania maści z lidokainą, w celu łagodzenia objawów ogólnych i bólu towarzyszącego opryszczce, przyszłe mamy mogą doraźnie stosować także paracetamol. Warto jednak pamiętać, że domowe sposoby i metody łagodzące objawy opryszczki w ciąży powinny być traktowane wyłącznie jako wsparcie, a nie zamiennik leczenia przeciwwirusowego, jeśli lekarz uzna je za potrzebne.
Opryszczka po porodzie: czy noworodek może zarazić się od mamy lub bliskich?
Tak, zakażenie noworodka opryszczką po porodzie jest możliwe. Szacuje się, że do takiej transmisji dochodzi w 5–10% przypadków opryszczki noworodkowej. Najczęściej wirus przenosi się przez bezpośredni kontakt dziecka z aktywnymi zmianami opryszczkowymi, np. pęcherzykami na ustach, skórze rąk lub z zakażoną wydzieliną.
Ekspert radzi
Największe znaczenie ma tu opryszczka wargowa, czyli popularne zimno na ustach u mamy, taty, rodzeństwa, innych bliskich lub personelu medycznego. Szczególnie ryzykowne jest całowanie noworodka przez osobę z aktywną opryszczką na ustach. Wirus HSV może zostać przeniesiony także przez dotyk, zwłaszcza gdy zmiany znajdują się na palcach lub dłoniach. Karmienie piersią jest bezpieczne, ponieważ wirus HSV nie przenosi się z pokarmem. Warunkiem jest jednak brak aktywnych zmian opryszczkowych na piersi. Jeśli pęcherzyki pojawią się na brodawce lub otoczce, dziecko nie powinno mieć kontaktu z tą okolicą, a dalsze postępowanie należy ustalić z lekarzem.
Aby zmniejszyć ryzyko zakażenia noworodka po porodzie:
- nie całuj dziecka, jeśli masz tzw. zimno na ustach;
- dokładnie myj ręce przed kontaktem z noworodkiem;
- zakrywaj zmiany opryszczkowe opatrunkiem, jeśli to możliwe;
- nie dopuszczaj do kontaktu dziecka z osobami, które mają pęcherzyki, nadżerki lub świeże zmiany na ustach, twarzy albo dłoniach.
Warto pamiętać, że opryszczka, która dla osoby dorosłej bywa jedynie uciążliwa, dla noworodka może być poważnym zagrożeniem.
Dlatego zarówno opryszczka w ciąży na ustach, jak i aktywne zimno na ustach po porodzie wymagają szczególnej ostrożności oraz konsultacji z lekarzem, jeśli pojawiają się wątpliwości dotyczące bezpieczeństwa maluszka.
Ten artykuł ma charakter wyłącznie informacyjny, dlatego, gdy jesteś w ciąży i wystąpiły u Ciebie objawy opryszczki, martwisz się, czy opryszczka jest niebezpieczna dla przebiegu ciąży, oraz nie wiesz, co zastosować na opryszczkę, skonsultuj się z lekarzem.
Bibliografia:
- Hammad W.A.B., Konje J.C., Herpes simplex virus infection in pregnancy – An update, „European Journal of Obstetrics & Gynecology and Reproductive Biology” 2021, t. 259, s. 38–45.
- Biało-Wójcicka, Ewelina & Majewski, Sławomir & Łoza, Katarzyna. (2015). Opryszczka genitalna – profilaktyka zakażeń wirusem opryszczki. Przegl. Dermatol. 2015, 102, 1–7. DOI: 10.5114/dr.2015.49200
- Jurkowska U., Majewska A., Dmoch-Gajzlerska E., Młynarczyk G., Zakażenie alfaherpeswirusami u kobiet w ciąży i ryzyko okołoporodowego zakażenia płodu i noworodka, „Nowa Pediatria” 2011, nr 3, s. 66–71.
- Straface G., Selmin A., Zanardo V., De Santis M., Ercoli A., Scambia G., Zakażenie wirusem opryszczki pospolitej podczas ciąży, „Dermatologia po Dyplomie” 2013, t. 4, nr 1, s. 41–49.
- Anzivino E., Fioriti D., Mischitelli M., Bellizzi A., Barucca V., Chiarini F., Pietropaolo V., Zakażenie wirusem Herpes simplex w czasie ciąży i u noworodków: epidemiologia, diagnozowanie, leczenie i zapobieganie, „Dermatologia po Dyplomie” 2010, t. 1, nr 2, s. 45–58.
Konsultacja medyczna
